Zoek strandingen

Aantal strandingen in 2019

    Parasieten bij gestrande walvissen in Nederland

     

    Parasites found in stranded cetaceans in The Netherlands

    De laatste twintig jaar worden bij sectie op gestrande walvissen in Nederland ook steeds vaker parasieten verzameld en ter determinatie aangeboden. Uiteraard betreft het meestal de te transporteren en in een sectielokaal te onderzoeken dieren zoals bruinvissen en dolfijnen, maar sinds de tijd dat ook de grotere walvissen die gestrand zijn door pathologen van de Faculteit Diergeneeskunde worden onderzocht, zoals potvis, gewone vinvis en bultrug, worden ook van deze dieren parasieten verzameld. De wormen uit de inwendige organen van gestrande bruinvissen zijn in Nederland reeds sinds de jaren 1990 onderzocht.

    Geopende maag van doodgevonden bruinvis, stampvol met Anisakis simplex. Foto: Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht

    Opened stomach from a harbour porpoise full of Anisakis simplex.

     

    Wat de rondwormen of nematoden (Nematoda) betreft: bij de meeste dolfijnen, inclusief de bruinvissen, zijn in de maag spoelwormen te vinden (zie foto). Het betreft dan altijd de soort Anisakis simplex (Nematoda, Ascaridida). Deze wordt in ons land ook aangeduid met de naam haringworm, aangezien de larven van deze parasiet vooral in haring worden gevonden. Toen in Nederland de haring nog niet verplicht direct na de vangst werd ingevroren kwam de zogenaamde haringwormziekte regelmatig bij de mens voor na het eten van rauwe haring. Ook bij de potvis worden deze spoelwormen aangetroffen benevens een eigen specifieke soort Anisakis physeteris. Soms worden larvale stadia van andere spoelwormen aangetroffen, maar deze zijn rechtstreeks afkomstig van de prooivissen.

    Bij de dolfijnachtigen worden in de longen veelvuldig longwormen aangetroffen. Bij de bruinvis zelfs meerdere soorten namelijk: Pseudalius inflexus en Torynurus convolutus in de bronchiën, Halocercus invaginatus en Halocercus taurica in het longweefsel zelf en Stenurus minor voornamelijk in het middenoor. De cyclus van deze longwormen gaat zoals eigenlijk bij alle wormen, die we bij walvisachtigen aan kunnen treffen, via tussengastheren. Afhankelijk van de wormsoort kunnen dit kreeftachtigen, schelpdieren, vissen of eventueel nog andere diergroepen zijn. Bij de gewone dolfijn vinden we Halocercus delphini in de longen terwijl enkele malen Stenurus globicephalae gevonden is in de schedel en het spuitgat van de witflankdolfijn en de griend. Stenurus ovatus werd aangetroffen in de longen van een tuimelaar.

    Soorten van het geslacht Crassicauda, nematoden van de familie Tetrameridae van de orde der Spirurida, worden wel gevonden onder de huid en in de vliezen in de buikholte bij dolfijnen (tot op heden nog nooit bij de bruinvis) en kunnen zeer lang worden. Aangezien ze bijna niet intact zijn vrij te prepareren, zijn de exacte afmetingen vaak niet bekend. Zo zijn van de verwante Placentonema gigantissima uit de placenta van de potvis exemplaren bekend van wel 10 meter lang. Dit zijn dan tevens de langste nematoden ter wereld. Helaas hebben we deze worm in ons land nog niet gevonden, mede doordat er hier voornamelijk mannelijke potvissen aanspoelen en geen drachtige vrouwtjes. Eenmaal werd bij het histologisch onderzoek in de nieren van een gewone vinvis Crassicauda boopis gevonden.

    Lintwormen, ofwel cestoden, kunnen in de darm gevonden worden. Met name bij de bruinvis wordt Diphyllobothrium stemmacephalum aangetroffen, die tot wel 10 meter lang kan worden. Bij de andere walvisachtigen worden zelden lintwormen gevonden. Éénmaal is de lintworm Tetrabothrius forsteri aangetroffen in de darm van een spitssnuitdolfijn. Bij met name dolfijnen (niet bij bruinvissen) worden in de vliezen in de buikholte en in de blubber cysten gevonden met zogenaamde blaaswormen, de larvale stadia van Monorygma grimaldii en Phyllobothrium delphini. Ook bij de potvis en de gewone vinvis hebben we deze soorten gevonden. De volwassen lintwormen van deze soorten zitten in de darmen van haaien. De haai infecteert zich door het nuttigen van de blaaswormen met het vlees en de organen van gestorven dolfijnen.

    Ook trematoden (Digenea) komen bij onze walvisachtigen voor. In de lever en dan met name in de galgangen van de bruinvis is Campula oblonga een regelmatig aangetroffen soort. Pholeter gastrophilus is erg klein en komt voor in cysten in de maag van bruinvissen en andere dolfijnen. Braunina cordiformis wordt soms gevonden in de darm bij dolfijnen. Bij witsnuitdolfijnen is enkele malen de weinig bekende trematode Synthesium tursionis aangetroffen in de darmen. Bij vinvissen is de vrij forse trematode Brachycladium goliath gevonden in de galgangen in de lever.

    De tot de acanthocephalen (Acanthocephalida of stekelsnuitwormen) behorende Corynosoma strumosum is soms te vinden in de darm van de bruinvis, hoewel deze soort vooral bekend is van de gewone zeehond. Acanthocephalen van het geslacht Bolbosoma hebben we bij grotere walvissen gevonden, te weten Bolbosoma balaenae bij de bultrug en de dwergvinvis, Bolbosoma capitatum bij de potvis en de griend en Bolbosoma turbinella bij de dwergvinvis en de gewone vinvis.

    Naast al deze parasitaire wormen of endoparasieten komen er bij walvisachtigen ook ectoparasieten voor in de vorm van de bekende walvisluizen. Deze tot de Crustacea (Amphipoda) behorende dieren hebben niets te maken met de bij vogels en zoogdieren voorkomende en tot de insecten behorende luizen, die tot de insecten behoren. Bij de bruinvis wordt regelmatig Isocyamus delphini waargenomen, die zich vooral ophoudt aan de randen van verwondingen. Bij de bultrug is de verwante Cyamus boopis gevonden.

    Tot de Copepoda, die ook tot de Crustacea behoren en bekende ectoparasieten zijn van vissen, behoort ook Pennella balaenoptera. Deze parasitaire copepode zit met de kop stevig vastgehecht in de huid en de blubber van grote walvissen als potvis en vinvis en kan vele centimeters lang worden. Naast deze specifieke walvisparasieten worden in de darmen ook regelmatig copepoden gevonden, die afkomstig zijn van prooivissen. Aangezien deze vrij gastheerspecifiek zijn, krijgt men tevens een indicatie van de soort prooivis. Zo werd bij de potvis meerdere malen de copepode Chondracanthus lophii gevonden, afkomstig van de opgegeten zeeduivels.

    Hierbij wil ik dankzeggen aan Lonneke IJsseldijk en Jooske IJzer van de afdeling Pathologie van de Faculteit Diergeneeskunde in Utrecht en Mardik Leopold van Wageningen Marine Research in Den Helder voor het verzamelen van de parasieten.

    Herman Cremers, veterinair parasitoloog

    Faculteit Diergeneeskunde, Utrecht

    Tabel. Parasieten gevonden bij op de Nederlandse kust aangespoelde walvissen. De parasieten zijn geordend naar gastheer (alfabetisch) en vervolgens alfabetisch op soortnaam.

    Parasites found in cetaceans stranded on the Dutch coast, ordered after host species (alphabetical) and subsequently alphabetical according to species.

    gastheer gastheer orgaan soort sytematiek stranding
    host host organ species systematics stranded
               
    bruinvis Phocoena phocoena stomach Anisakis simplex  (Rudolphi, 1809) Nematoda, Ascaridida, Anisakidae many strandings
    bruinvis Phocoena phocoena liver; pancreas Campula oblonga  Cobbold, 1858 Trematoda, Digenea, Brachycladiidae many strandings
    bruinvis Phocoena phocoena small intestine Corynosoma strumosum  (Rudolphi, 1802) Acanthocephala, Polymorphidae many strandings
    bruinvis Phocoena phocoena small intestine Diphyllobothrium stemmacephalum  (Cobbold, 1858) Cestoda, Pseudophyllidea,  Diphyllobothriidae many strandings
    bruinvis Phocoena phocoena lungs Halocercus invaginatus  (Quekett, 1841) Nematoda, Strongylida, Pseudaliidae many strandings
    bruinvis Phocoena phocoena lungs Halocercus taurica  Delamure, 1942 Nematoda, Strongylida, Pseudaliidae many strandings
    bruinvis Phocoena phocoena skin Isocyamus delphini  (Guerin, 1836) Crustacea, Amphipoda, Cyamidae many strandings
    bruinvis Phocoena phocoena stomach Pholeter gastrophilus  (Kossack, 1910) Trematoda, Digenea, Heterophyidae many strandings
    bruinvis Phocoena phocoena lungs/heart Pseudalius inflexus (Rudolphi, 1809) Nematoda, Strongylida, Pseudaliidae many strandings
    bruinvis Phocoena phocoena ears Stenurus minor  (Kühn, 1829) Nematoda, Strongylida, Pseudaliidae many strandings
    bruinvis Phocoena phocoena lungs Torynurus convolutus  (Kühn, 1829) Nematoda, Strongylida, Pseudaliidae many strandings
    bultrug Megaptera novaeangliae small intestine Bolbosoma balaenae  (Gmelin, 1790) Acanthocephala, Polymorphidae Ameland  08-10-2009
    bultrug Megaptera novaeangliae skin Cyamus boopis  Lütken, 1870 Crustacea, Amphipoda, Cyamidae Razende Bol 12-12-2012
    dwergvinvis Balaenoptera acutorostrata stomach Anisakis simplex  (Rudolphi, 1809) Nematoda, Ascaridida, Anisakidae Valkenisse  25-11-1994;  Rotterdam 07-11-2015
    dwergvinvis Balaenoptera acutorostrata small intestine Bolbosoma balaenae  (Gmelin, 1790) Acanthocephala, Polymorphidae Rotterdam 07-11-2015; Razende Bol 12-12-2015
    dwergvinvis Balaenoptera acutorostrata small intestine Bolbosoma turbinella  (Diesing, 1851) Acanthocephala, Polymorphidae Noordwijk  15-04-2001; Neeltje Jans 12-12-2017
    dwergvinvis Balaenoptera acutorostrata liver Brachycladium  goliath  (van Beneden, 1858) Trematoda, Digenea, Brachycladiidae Rotterdam 07-11-2015
    dwergvinvis Balaenoptera acutorostrata abdominal cavity Monorygma grimaldii  (Moniez, 1899) Cestoda, Tetraphyllidea, Phyllobothriidae Rotterdam 07-11-2015
    gestreepte dolfijn Stenella coeruleoalba stomach Anisakis simplex  (Rudolphi, 1809) Nematoda, Ascaridida, Anisakidae Ameland 19-01-2016
    gestreepte dolfijn Stenella coeruleoalba abdominal cavity Monorygma grimaldii  (Moniez, 1899) Cestoda, Tetraphyllidea, Phyllobothriidae Ameland 19-01-2016
    gestreepte dolfijn Stenella coeruleoalba blubber Phyllobothrium delphini  (Bosc, 1802) Cestoda, Tetraphyllidea, Phyllobothriidae Ameland 19-01-2016
    gewone dolfijn Delphinus delphis stomach Anisakis simplex  (Rudolphi, 1809) Nematoda, Ascaridida, Anisakidae Ouddorp 15-03-2014; Wassenaarse Slag 02-09-2016; Westenschouwen 16-04-2018
    gewone dolfijn Delphinus delphis muscle Crassicauda sp. Nematoda, Spirurida, Tetrameridae Westenschouwen 16-04-2018
    gewone dolfijn Delphinus delphis lungs Halocercus delphini  Baylis & Daubney, 1925 Nematoda, Strongylida, Pseudaliidae Ouddorp 15-03-2014; Wassenaarse Slag 02-09-2016; Westenschouwen 16-04-2018
    gewone dolfijn Delphinus delphis abdominal cavity Monorygma grimaldii  (Moniez, 1899) Cestoda, Tetraphyllidea, Phyllobothriidae Ouddorp 15-03-2014; Wassenaarse Slag 02-09-2016
    gewone dolfijn Delphinus delphis stomach Pholeter gastrophilus  (Kossack, 1910) Trematoda, Digenea, Heterophyidae Ouddorp 15-03-2014
    gewone dolfijn Delphinus delphis blubber Phyllobothrium delphini  (Bosc, 1802) Cestoda, Tetraphyllidea, Phyllobothriidae Ouddorp 15-03-2014; Wassenaarse Slag 02-09-2016; Westenschouwen 16-04-2018
    gewone spitssnuitdolfijn Mesoplodon bidens stomach Anisakis simplex  (Rudolphi, 1809) Nematoda, Ascaridida, Anisakidae Schiermonnikoog   18-07-2013;  Vlissingen 07-03-2016; Serooskerke 31-08-2017
    gewone spitssnuitdolfijn Mesoplodon bidens kidney Crassicauda sp. Nematoda, Spirurida, Tetrameridae Serooskerke 31-08-2017
    gewone spitssnuitdolfijn Mesoplodon bidens blubber Phyllobothrium delphini  (Bosc, 1802) Cestoda, Tetraphyllidea, Phyllobothriidae Schiermonnikoog   18-07-2013; Terschelling 10-09-2016
    gewone spitssnuitdolfijn Mesoplodon bidens small intestine Tetrabothrius forsteri  (Krefft, 1871) Cestoda, Tetrabothriidea, Tetrabothriidae Serooskerke 31-08-2017
    gewone vinvis Balaenoptera physalus small intestine Bolbosoma turbinella  (Diesing, 1851) Acanthocephala, Polymorphidae Vlissingen  15-01-2012; Rotterdam 02-08-2013; Katwijk 20-08-2014 
    gewone vinvis Balaenoptera physalus liver Brachycladium  goliath  (van Beneden, 1858) Trematoda, Digenea, Brachycladiidae Katwijk 20-08-2014
    gewone vinvis Balaenoptera physalus kidney Crassicauda boopis   Baylis, 1920 Nematoda, Spirurida, Tetrameridae Rotterdam 06-06-2012
    gewone vinvis Balaenoptera physalus skin, blubber Pennella balaenoptera   Koren & Danielssen, 1877 Crustacea, Copepoda, Pennellidae Vlissingen  15-01-2012
    griend Globicephala melas small intestine Bolbosoma capitatum  (von Linstow, 1880) Acanthocephala, Polymorphidae Nieuw-Haamstede 17-12-2014; Petten 11-01-2015; Vlissingen  02-12-2015
    griend Globicephala melas stomach Pholeter gastrophilus  (Kossack, 1910) Trematoda, Digenea, Heterophyidae Nieuw-Haamstede 17-12-2014; Petten 11-01-2015
    griend Globicephala melas blubber Phyllobothrium delphini  (Bosc, 1802) Cestoda, Tetraphyllidea, Phyllobothriidae Vlissingen 02-12-2015
    griend Globicephala melas bulla tympanica; sinus maxillaris Stenurus globicephalae  Baylis & Daubney, 1925 Nematoda, Strongylida, Pseudaliidae Schiermonnikoog  22-05-2006
    potvis Physeter macrocephalus stomach Anisakis physeteris  Baylis, 1923 Nematoda, Ascaridida, Anisakidae Terschelling  29-07-2013
    potvis Physeter macrocephalus stomach Anisakis simplex  (Rudolphi, 1809) Nematoda, Ascaridida, Anisakidae Texel 12-01-2016; Domburg 01-12-2017
    potvis Physeter macrocephalus stomach Anisakis sp. Nematoda, Ascaridida, Anisakidae Scheveningen 12-01-1995; Texel 12-01-2016
    potvis Physeter macrocephalus small intestine Bolbosoma capitatum  (von Linstow, 1880) Acanthocephala, Polymorphidae Texel 12-01-2016
    potvis Physeter macrocephalus skin, blubber Pennella balaenoptera   Koren & Danielssen, 1877 Crustacea, Copepoda, Pennellidae Razende Bol 15-12-2012
    potvis Physeter macrocephalus blubber Phyllobothrium delphini  (Bosc, 1802) Cestoda, Tetraphyllidea, Phyllobothriidae Terschelling  29-07-2013; ? Texel 12-01-2016
    tuimelaar Tursiops truncatus stomach Anisakis simplex  (Rudolphi, 1809) Nematoda, Ascaridida, Anisakidae Krabbendijke 27-06-2013
    tuimelaar Tursiops truncatus stomach Braunina cordiformis  Wolf, 1903 Trematoda, Digenea, Brauninidae possibly Westkapelle 15-04-1968 
    tuimelaar Tursiops truncatus stomach Pholeter gastrophilus  (Kossack, 1910) Trematoda, Digenea, Heterophyidae Krabbendijke 27-06-2013
    tuimelaar Tursiops truncatus lungs (bronchi) Stenurus ovatus  (von Linstow, 1910) Nematoda, Strongylida, Pseudaliidae Krabbendijke 27-06-2013
    witflankdolfijn Leucopleurus acutus stomach Anisakis simplex  (Rudolphi, 1809) Nematoda, Ascaridida, Anisakidae o.a. Ameland 23-01-1999
    witflankdolfijn Leucopleurus acutus stomach Braunina cordiformis  Wolf, 1903 Trematoda, Digenea, Brauninidae Ameland 23-01-1999
    witflankdolfijn Leucopleurus acutus subcutis; ligamentum testes Crassicauda sp. Nematoda, Spirurida, Tetrameridae Ameland 23-01-1999;  Castricum 21-03-2008
    witflankdolfijn Leucopleurus acutus abdominal cavity Monorygma grimaldii  (Moniez, 1899) Cestoda, Tetraphyllidea, Phyllobothriidae Ameland 23-01-1999;  Terschelling  11-12-2000;  Castricum  21-03-2008
    witflankdolfijn Leucopleurus acutus bulla tympanica; sinus maxillaris Stenurus globicephalae  Baylis & Daubney, 1925 Nematoda, Strongylida, Pseudaliidae Terschelling  11-12-2000
    witsnuitdolfijn Lagenorhynchus albirostris stomach Anisakis simplex  (Rudolphi, 1809) Nematoda, Ascaridida, Anisakidae different  strandings
    witsnuitdolfijn Lagenorhynchus albirostris stomach Pholeter gastrophilus  (Kossack, 1910) Trematoda, Digenea, Heterophyidae Maasvlakte  26-12-2009
    witsnuitdolfijn Lagenorhynchus albirostris stomach Pseudoterranova  cf. decipiens (Krabbe, 1878) Nematoda, Ascaridida, Anisakidae Wijk aan Zee 8-12-2017
    witsnuitdolfijn Lagenorhynchus albirostris intestine Synthesium  tursionis  (Marchi, 1873) Trematoda, Digenea, Brachycladiidae Ritthem 03-02-2008; Wijk aan Zee  08-12-2017